EUDR

Mimo wcześniejszych działań UE, takich jak Plan Działania FLEGT z 2003 roku na rzecz walki z nielegalnym pozyskiwaniem drewna czy EUTR z 2013 r., cel UE dotyczący zmniejszenia wylesiania lasów tropikalnych o 50% do 2020 roku nie został osiągnięty. Potrzebne było bardziej kompleksowe podejście, które objęłoby nie tylko drewno, ale także inne kluczowe surowce przyczyniające się do wylesiania.

EUDR jest częścią szerszej strategii UE zatytułowanej „Zintensyfikowanie działań UE na rzecz ochrony i odtwarzania światowych lasów” z 2019 roku, w której podkreślono, że wylesianie nie jest „problemem kogoś innego”. Strategia ta zwróciła uwagę, że konsumpcja żywności i paszy w UE wpływa na środowisko i wywiera silną presję na lasy w krajach spoza UE, przyspieszając wylesianie.

Między 1990 a 2020 rokiem świat stracił 420 milionów hektarów lasów – jest to obszar większy niż powierzchnia całej Unii Europejskiej. Wylesianie i degradacja lasów to jedne z głównych przyczyn zmiany klimatu i utraty różnorodności biologicznej – dwóch największych wyzwań środowiskowych naszych czasów. Wylesiania odpowiadają za około 11% wszystkich globalnych emisji gazów cieplarnianych rocznie, jednocześnie prowadząc do utraty siedlisk, degradacji gleby i zakłócenia cykli wodnych i globalnych ruchów mas powierza. 

Główną przyczyną wylesiania jest ekspansja rolnictwa – zwłaszcza pod produkcję soi, oleju palmowego, wołowiny, kawy, kakao i kauczuku. W latach 1990–2008 Unia odpowiadała za konsumpcję jednej trzeciej produktów rolnych związanych z wylesianiem.

Dotychczas regulacje UE wobec wylesiania (ujęte w rozporządzeniu EUTR) skupiały się na walce z nielegalnym pozyskiwaniem drewna. Jednak badania wykazały, że między 2013 a 2019 rokiem około 30% powierzchni lasów utraconych w krajach tropikalnych zostało wylesionych pod uprawy komercyjne zgodnie z lokalnym prawem. Było to przyczyną zainicjowania przez UE znacznie szerszego podejścia, które przybrało swój kształt w postaci rozporządzenia EUDR.

Rozporządzenie EUDR wpisuje się także w międzynarodowe zobowiązania klimatyczne i dotyczące bioróżnorodności – Porozumienie paryskie w sprawie zmian klimatu, Globalny plan strategiczny na rzecz bioróżnorodności 2011-2020 przyjęty w ramach Konwencji ONZ o różnorodności biologicznej, Strategiczny plan ONZ dotyczący lasów, Konwencja ONZ ds. zwalczania pustynnienia czy Deklaracja ONZ o prawach ludności rdzennej.

Rozporządzenie obejmuje produkty z siedmiu kategorii:

• drewno i produkty drewniane,
• bydło i produkty mięsne,
• kakao i produkty zawierające kakao,
• kawa i produkty zawierające kawę,
• olej palmowy i produkty zawierające olej palmowy,
• soja i produkty zawierające soję,
• kauczuk i produkty gumowe.

Wszystkie produkty objęte EUDR mogą być legalnie oferowane w UE lub eksportowane z Unii tylko wtedy, gdy jednocześnie spełniają trzy warunki:

1. Produkty muszą być wolne od wylesiania

Produkty muszą pochodzić z gruntów, które nie zostały poddane wylesianiu po 31 grudnia 2020 roku. Oznacza to, że nie mogą pochodzić z terenów, gdzie las został przekształcony w użytki rolnicze lub inne. W przypadku drewna dodatkowo wymaga się, aby drewno pozyskane z lasów zostało pozyskane bez powodowania ich degradacji.

2. Zgodność z prawem kraju pochodzenia

Produkty muszą być wytwarzane zgodnie z obowiązującym prawem w kraju, z którego pochodzą, w tym z prawem do użytkowania danego obszaru do celów produkcji towaru.

3. Oświadczenie o należytej staranności i uproszczona deklaracja

Podmioty muszą przedłożyć oświadczenie o należytej staranności lub uproszczoną deklarację właściwym organom danego państwa członkowskiego za pomocą Systemu Informacyjnego UE. Oświadczenia powinny potwierdzać, że firma przeprowadziła procedurę należytej staranności i produkty nie stwarzają ryzyka niezgodności.

1. Przeprowadzenie należytej staranności przed wprowadzeniem produktu na rynek lub eksportem. Proces ten obejmuje zbieranie informacji o produktach i dostawcach, ocenę ryzyka wylesiania oraz (jeśli zidentyfikuje się ryzyko) podjęcie działań mających na celu jego zmniejszenie.
2. Zbieranie i dokumentowania informacji dla każdego produktu, w tym opis produktu, geolokalizacja działki pochodzenia towaru, lista surowców i informacje o dostawcach.
3. Prowadzenie wewnętrznych systemów kontroli zapewniających, że wszystkie produkty spełniają wymogi EUDR.
4. Okresowe przeglądy systemu należytej staranności i ich aktualizacja w razie pojawienia się nowych informacji.
5. Publiczne raportowanie na temat systemu należytej staranności i podjętych kroków w celu spełnienia wymogów EUDR – minimum raz rocznie i dostępne publicznie np. w internecie.
6. Informowanie dalszych podmiotów w łańcuchu dostaw o numerach referencyjnych oświadczeń o należytej staranności lub uproszczonej deklaracji.

Podmioty handlowe i podmioty na dalszym etapie łańcucha dostaw* (część dystrybutorów i przetwórców) mają uproszczone obowiązki – muszą m.in. posiadać informacje o podmiotach dostarczających im produkty oraz prowadzić ewidencję tych informacji przez pięć lat. Informacje te muszą być udostępniane organom kontrolującym na żądanie.

* Obowiązki firm zależą od ich wielkości, lokalizacji w łańcuchu dostaw czy poziomu ryzyka dla kraju, z którego pochodzi dostawa. Aby dokładnie określić te obowiązki, należy szczegółowo zapoznać się z EUDR oraz aktualnymi wytycznymi do niego.

Większość wymogów EUDR wchodzi w życie 30 grudnia 2026 roku. Jednak dla części mikro- i małych przedsiębiorstw (utworzonych do 31 grudnia 2024 roku) termin został przedłużony do 30 czerwca 2027 roku.

Firmy, które nie spełnią wymogów EUDR, nie mogą legalnie wprowadzić produktów na rynek UE ani ich eksportować. Niezgodne produkty mogą zostać wycofane z rynku, a firmy narażone są na wysokie kary administracyjne i sankcje, zgodnie z prawodawstwem krajów członkowskich.

Głównym narzędziem UE jest EU Forest Observatory (opracowane przez Wspólne Centrum Badawcze – JRC), które udostępnia trzy kluczowe zbiory danych: 

• Globalną mapę pokrycia leśnego na 31 grudnia 2020 roku,
• Mapy zmian pokrycia leśnego w latach 2016–2023 (wylesianie, wycinka, pożary),
• Atrybuty lasów istotne dla oceny degradacji.

Dane z powyższych map są niezobowiązujące prawnie – nie stanowią automatycznego dowodu zgodności ani niezgodności z EUDR. Stanowią jednak wartościowe narzędzie pomocnicze do oceny ryzyka wylesiania działek produkcyjnych. Firmy mogą z nich korzystać nieobowiązkowo i niewyłącznie – to znaczy, że mogą wykorzystywać inne, bardziej szczegółowe lub precyzyjne mapy komercyjne lub lokalne, a także łączyć różne źródła danych. Dane z Obserwatorium nie zwalniają firm z obowiązku przeprowadzenia pełnej należytej staranności.

Program Copernicus Unii Europejskiej udostępnia bezpłatnie dane satelitarne o wysokiej rozdzielczości, nadające się do monitorowania lasów. Copernicus Land Monitoring Service oferuje mapy pokrycia drzewostanu, typów lasów i zmian w czasie – wszystko w wolnym dostępie.

Na rynku funkcjonuje także wiele platform komercyjnych łączących dane satelitarne z algorytmami AI i automatyzacją procesów, oferujących precyzję, szybkość i dodatkowe usługi integrujące z systemami firmowymi.

Firmy mogą rozpocząć od bezpłatnych narzędzi UE i Copernicus, a następnie uzupełniać je bardziej szczegółowymi danymi lokalnymi lub platformami komercyjnymi w zależności od złożoności łańcucha dostaw i budżetu.